जिन्दगी, देश र केही अनुत्तरित प्रश्नहरू

जिन्दगी, देश र केही अनुत्तरित प्रश्नहरू

— एउटा सामान्य नेपाली युवाको मनभित्र चलिरहेको असामान्य द्वन्द्व।

कहिलेकाहीँ रात निकै शान्त हुन्छ, तर मनभित्रको कोलाहल असाध्यै ठूलो।

बाहिर सहर निदाइरहेको हुन्छ। सडक सुनसान हुन्छन्। झ्यालबाहिरका बत्तीहरू एकपछि अर्को गर्दै निभ्दै जान्छन्। तर सिरानीमा टाउको राखेर पल्टिएको एउटा युवा भने निदाउन सकिरहेको हुँदैन। मनमा अनेक प्रश्नहरू खेलिरहेका हुन्छन्।

म कहाँ पुग्दै छु? किन दौडिरहेको छु? र यो दौडको अन्तिम गन्तव्य आखिर के हो?

सानो छँदा लाग्थ्यो, ठूलो भएपछि सबै कुरा सजिलो हुन्छ। आफ्नै निर्णय गर्न पाइन्छ, आफ्नै सपना पूरा गर्न पाइन्छ, जिन्दगी आफ्नै तरिकाले बाँच्न पाइन्छ।

तर ठूलो हुँदै जाँदा थाहा भयो—

सानो छँदा खुट्टामा जुत्ता हुँदैनथ्यो, तर मनमा संसार जित्ने आँट हुन्थ्यो।

आज खुट्टामा जुत्ता छ, हिँड्ने बाटो पनि छ, तर कहिलेकाहीँ कहाँ जाने भन्ने नै थाहा हुँदैन।

बाल्यकालमा भविष्यको चिन्ता थिएन, भविष्य सुन्दर थियो। आज भविष्यकै चिन्ताले वर्तमान असुन्दर बनाइरहेको छ।

अचम्मको छ यो जिन्दगी!

हिजो ठूलो हुन हतार थियो, आज फेरि सानो हुन मन लाग्छ।

घर : जहाँ हामी कहिल्यै पूर्ण रूपमा ठूला हुँदैनौँ

बुबाको अनुहारमा उमेरसँगै थपिँदै गएका चाउरीहरू देख्दा कहिलेकाहीँ मन चसक्क हुन्छ।

हामी आफ्ना सपनाहरूको पछि दौडिरहँदा बुबाआमाको उमेर पनि चुपचाप दौडिरहेको रहेछ।

आमाले फोनमा सोध्नुहुन्छ, “खाना खाइस्?”

हामी भन्छौँ, “खाएँ आमा, चिन्ता नगर्नू।”

तर कहिलेकाहीँ त्यो एउटा वाक्यभित्र कति कुरा लुकेका हुन्छन्!

खाना खाएको हुन्छ, तर मन भरिएको हुँदैन।

मान्छेहरूको भीडमा हुन्छौँ, तर एक्लोपनले छोडेको हुँदैन।

सफलताको नजिक हुन्छौँ, तर शान्तिबाट टाढा पुगिरहेका हुन्छौँ।

आमालाई हाम्रा उपलब्धिभन्दा बढी हाम्रो स्वास्थ्यको चिन्ता हुन्छ। बुबालाई हाम्रा प्रमाणपत्रभन्दा बढी हाम्रो भविष्यको।

सायद संसारमा सबैभन्दा निःस्वार्थ प्रेम यही हो।

हामीलाई संसार जित्न पठाउने बुबाआमा, अन्ततः हामी सुरक्षित घर फर्किएको हेर्न चाहन्छन्।

तर विडम्बना!

जसका लागि हामी सफल हुन खोजिरहेका छौँ, कहिलेकाहीँ तिनैसँग बस्ने समय हुँदैन।

पैसा कमाउन समय खर्चिन्छौँ, अनि एक दिन समय किन्न पैसा पनि पर्याप्त नहुने रहेछ।

साथीहरू : समयले बिस्तारै टाढा बनाएका आफ्ना मान्छेहरू

कुनै समय थियो, एउटा चियाको कपमा संसार अटाउँथ्यो।

पाँच-दस रुपैयाँको हिसाब मिल्दैनथ्यो, तर मनको हिसाब कहिल्यै बिग्रिँदैनथ्यो।

घण्टौँ गफिन्थ्यौँ। देश बनाउने कुरा गर्थ्यौँ। राजनीति बदल्ने कुरा गर्थ्यौँ। भविष्यका ठूला-ठूला सपना देख्थ्यौँ।

आज कोही विदेशमा छ, कोही जागिरमा, कोही व्यवसायमा, कोही परीक्षाको तयारीमा।

कोही प्रेममा छ, कोही विछोडमा।

कोही जीवनसँग जितिरहेको छ, कोही जीवनसँग लडिरहेको छ।

हिजो दिनमा दसपटक भेट हुने साथीहरूसँग आज वर्षमा एकपटक भेट्न पनि योजना बनाउनुपर्छ।

ग्रुप च्याट अझै छ। पुराना फोटोहरू पनि छन्।

तर ती फोटोभित्रका हामी र आजका हामीबीच समयले निकै ठूलो दूरी बनाइसकेछ।

साथीहरू हराएका होइनन्, सबै आ-आफ्नो जिन्दगी सम्हाल्न व्यस्त भएका हुन्।

सायद वयस्क हुनु भनेकै यही हो—

मनमा सबैलाई राख्नु, तर समय कसैलाई दिन नसक्नु।

कानुन पढ्दै गर्दा, न्याय खोज्दै गर्दा...

म कानुनका पुस्तकहरू पल्टाउँछु।

संविधान पढ्छु। न्यायका सिद्धान्तहरू पढ्छु। समानता, स्वतन्त्रता, विधिको शासन र मानव अधिकारका सुन्दर परिभाषाहरू पढ्छु।

पुस्तकका पानाहरूमा न्याय अत्यन्त सुन्दर देखिन्छ।

तर जब ती पानाहरू बन्द गरेर समाजतिर हेर्छु, मनमा एउटा असहज प्रश्न जन्मिन्छ—

के कानुनमा लेखिएको न्याय र नागरिकले भोगेको न्याय एउटै हो?

संविधान भन्छ, सबै नागरिक समान छन्।

तर के एउटा गरिब किसान र एउटा शक्तिशाली व्यक्तिले राज्यका निकायमा समान व्यवहार पाउँछन्?

कानुन भन्छ, निर्दोषले सजाय पाउनु हुँदैन।

तर न्यायको ढोका ढकढक्याउँदा आफ्नो जीवनको आधा समय खर्चिनुपर्ने व्यक्तिलाई हामीले कस्तो न्याय दिइरहेका छौँ?

कसैका लागि अदालत अधिकार प्राप्त गर्ने अन्तिम आशा हो।

कसैका लागि अदालतको ढोकासम्म पुग्नु नै जीवनको सबैभन्दा ठूलो संघर्ष।

कहिलेकाहीँ लाग्छ—

कानुनका अक्षरहरू सबैका लागि बराबर छन्,
तर ती अक्षरसम्म पुग्ने बाटाहरू किन बराबर छैनन्?

न्याय केवल फैसला होइन।

न्याय त त्यो गरिबको विश्वास पनि हो, जसले संसारबाट हारेर राज्यको ढोका ढकढक्याएको हुन्छ।

र त्यो विश्वास टुट्यो भने एउटा मुद्दा मात्र हारिँदैन, राज्यप्रतिको भरोसा पनि हारिन्छ।

राजनीति : आशा गर्ने कि निराश हुने?

नेपालको राजनीति हेर्दा कहिलेकाहीँ रिस उठ्छ, कहिलेकाहीँ दुःख लाग्छ, अनि कहिलेकाहीँ आफ्नै मौनतासँग लाज लाग्छ।

हरेक पुस्ताले परिवर्तनको सपना देख्यो।

कसैले प्रजातन्त्रका लागि संघर्ष गर्‍यो। कसैले गणतन्त्रका लागि। कसैले समानता, समावेशिता र अधिकारका लागि।

संघर्षहरू भए। व्यवस्था फेरियो। संविधान फेरियो। सरकारहरू फेरिए।

तर एउटा सामान्य नागरिकको प्रश्न अझै उस्तै छ

मेरो जीवन कहिले फेरिन्छ?

एउटा युवा आफ्नो योग्यता लिएर अवसर खोज्दै छ।

एउटा किसान आफ्नो उत्पादनको उचित मूल्य खोज्दै छ।

एउटा बिरामी अस्पतालमा सहज उपचार खोज्दै छ।

एउटा विद्यार्थी आफ्नो भविष्य खोज्दै छ।

र एउटा आमा विमानस्थलमा विदेशिँदै गरेको सन्तानलाई बिदाइ गर्दै आँसु लुकाइरहेकी छिन्।

हामीले धेरै नेता देख्यौँ, धेरै भाषण सुन्यौँ, धेरै प्रतिबद्धता पढ्यौँ।

तर देशलाई केवल भाषण होइन, इमानदार काम चाहिएको छ।

राजनीति आफैँ खराब होइन। राजनीति त समाज परिवर्तन गर्ने अत्यन्त शक्तिशाली माध्यम हो।

समस्या तब सुरु हुन्छ, जब सार्वजनिक पदलाई जिम्मेवारी होइन, विशेषाधिकार ठानिन्छ; र नागरिकलाई सार्वभौम होइन, केवल मतदाता सम्झिइन्छ।

म कुनै दलको अन्धसमर्थक हुन चाहन्नँ। न त हरेक राजनीतिज्ञलाई एउटै तराजुमा राखेर दोषी ठहर गर्न चाहन्छु।

म केवल यस्तो राजनीति चाहन्छु, जहाँ असहमतिलाई शत्रुता नसम्झियोस्, आलोचनालाई अपराध नमानियोस् र सत्तालाई सेवाभन्दा माथि नराखियोस्।

किनकि लोकतन्त्रको सुन्दरता सबैले एउटै कुरा बोल्नुमा होइन, फरक विचार राखेर पनि सँगै बाँच्न सक्नुमा छ।

नेपाल : छोडेर जाने कि यहीँ बसेर केही गर्ने?

सायद हाम्रो पुस्ताको सबैभन्दा पीडादायी द्वन्द्व यही हो।

एकातिर विदेशको अवसर छ, अर्कोतिर आफ्नै माटोको माया।

एकातिर व्यक्तिगत भविष्य छ, अर्कोतिर देशप्रतिको जिम्मेवारी।

एकातिर परिवारको आर्थिक सुरक्षा छ, अर्कोतिर देशमै केही गर्ने अधुरो सपना।

विदेश जाने साथीलाई दोष दिन सक्दिनँ।

किनकि उसले देशलाई माया नगरेर छोडेको नहुन सक्छ। सायद आफ्नो परिवारलाई धेरै माया गरेर गएको हो।

अनि देशमै बस्ने युवालाई मूर्ख पनि भन्न सक्दिनँ।

किनकि ऊ अवसर नदेखेर बसेको नहुन सक्छ। सायद अवसर सिर्जना गर्ने सपना बोकेर बसेको हो।

देश छोड्ने सबै देशद्रोही होइनन्, देशमा बस्ने सबै देशभक्त पनि होइनन्।

देशभक्ति पासपोर्टको रङले होइन, सोच, व्यवहार र कर्मले निर्धारण गर्छ।

तर एउटा प्रश्नले भने सधैँ पछ्याइरहन्छ

हाम्रो देश यस्तो कहिले बन्ला, जहाँ युवाले विदेश जाने स्वतन्त्रता त पाओस्, तर बाध्यता नहोस्?

जहाँ बुबाआमाले सन्तानको सफलताका लागि विमानस्थलमा आँसु झार्नै नपरोस्?

जहाँ योग्यताले अवसर पाओस्, पहुँचले होइन?

जहाँ इमानदारी कमजोरी नबनोस् र भ्रष्टाचार सफलताको पर्याय नबनोस्?

मलाई थाहा छ, देश एकै दिनमा बन्दैन।

तर देश बनाउन खोज्नेहरू नै निराश भए भने देश कसले बनाउने?

अनि म आफैँ?

कहिलेकाहीँ आफूलाई सोध्छु—

के म साँच्चै खुसी छु?

कि केवल सफल देखिन खोजिरहेको छु?

के मैले रोजेको बाटो मेरो आफ्नै हो?

कि समाज, परिवार र परिस्थितिले मेरा लागि रोजिदिएको बाटोमा हिँडिरहेको छु?

हामी सफलताको पछाडि यति धेरै दौडिन्छौँ कि कहिलेकाहीँ सफल भएपछि के गर्ने भन्ने नै बिर्सिन्छौँ।

परीक्षा पास भएपछि जागिर।

जागिरपछि पदोन्नति।

पदोन्नतिपछि प्रतिष्ठा।

प्रतिष्ठापछि अझ ठूलो उपलब्धि।

अनि त्यसपछि?

के जिन्दगी एउटा उपलब्धिबाट अर्को उपलब्धिसम्म पुग्ने यात्रा मात्रै हो?

मान्छेले संसारका अगाडि जितेको देखिन सक्छ, तर आफ्नै मनसँग हारिरहेको पनि हुन सक्छ।

सबैले बधाई दिइरहेका बेला पनि कसैको मनमा अनगिन्ती प्रश्नहरू बाँकी हुन सक्छन्।

सायद जीवनको सबैभन्दा कठिन परीक्षा कुनै आयोगले लिँदैन।

त्यो परीक्षा त हरेक रात आफ्नै अन्तरात्माले लिन्छ।

जहाँ प्रश्नपत्रमा केवल एउटा प्रश्न हुन्छ

आज तिमीले जे गर्‍यौ, त्यसले तिमीलाई राम्रो मान्छे बनायो कि केवल सफल मान्छे?

अन्त्यमा...

मलाई कुनै महान् मान्छे बन्नु छैन।

यति मात्र चाहन्छु

मेरो सफलताले बुबाआमाको आँखामा सन्तोष ल्याओस्।

मेरो व्यस्तताले पुराना साथीहरूसँगको आत्मीयता नखोसोस्।

मेरो ज्ञानले मलाई अहंकारी होइन, विनम्र बनाओस्।

मेरो पदले मलाई जनताभन्दा माथि होइन, जनताप्रति अझ बढी उत्तरदायी बनाओस्।

मेरो हातमा कानुनको शक्ति हुँदा मेरो हृदयबाट मानवता नहराओस्।

र कुनै दिन आफ्नो यात्रालाई फर्केर हेर्दा भन्न सकूँ—

धेरै कमाएँ कि कमाइनँ, थाहा छैन,
तर कसैको अधिकार खोसिन दिइनँ।

ठूलो मान्छे भएँ कि भइनँ, थाहा छैन,
तर सानो मान्छेलाई कहिल्यै सानो ठानिनँ।

संसार बदल्न सकेँ कि सकिनँ, थाहा छैन,
तर आफ्नो कारणले कसैको संसार नबिग्रियोस् भन्ने प्रयास गरिरहेँ।

सायद जीवनको सार यही हो।

सबै प्रश्नको उत्तर भेट्नु आवश्यक छैन। केही प्रश्नसँगै बाँच्न सिक्नुपर्छ।

सबै सपना पूरा हुनु आवश्यक छैन। केही सपनाले हामीलाई जीवित राख्छन्।

सबै यात्राको गन्तव्य पुग्नु आवश्यक छैन। केही यात्राले हामीलाई मान्छे बनाउँछन्।

किनकि अन्ततः जिन्दगी कति वर्ष बाँचियो भन्ने मात्र होइन, ती वर्षहरूमा कति मानवीय भएर बाँचियो भन्ने पनि रहेछ।

र नेपाल?

यो देशसँग मेरा गुनासा धेरै छन्।

तर माया पनि उत्तिकै छ।

यो माटोसँग रिस उठ्छ, तर मोह टुट्दैन,
यो देशको हालत देख्दा मन दुख्छ, तर आशा मर्दैन।

कहिले लाग्छ, यहाँ केही बदलिँदैन,
फेरि मन भन्छ, हामीले नबदले कसले बदल्ने?

हुन सक्छ, हामीले कल्पना गरेको नेपाल हाम्रो जीवनकालमै पूर्ण रूपमा नबन्ला।

तर कम्तीमा भोलिको पुस्ताले आज हामीले सोधिरहेका प्रश्नहरू फेरि सोध्न नपरोस्।

हामीले त्यति गर्न सके पनि हाम्रो पुस्ता पूर्ण रूपमा असफल भएको मानिने छैन।

देशलाई माया गर्नु भनेको देशको हरेक कुरामा गर्व गर्नु होइन; गलत कुरामा प्रश्न उठाउँदै सही कुराका लागि आफ्नो हिस्साको जिम्मेवारी निभाउनु पनि हो।

आजलाई यत्ति।

रात धेरै बितिसकेछ।

भोलि फेरि उठ्नु छ।

आफ्नै सपनासँग, जिम्मेवारीसँग, द्वन्द्वसँग र यो देशसँग जोडिएका अनगिन्ती आशाहरूसँग फेरि हिँड्नु छ।

किनकि थाकेको छु, तर हारेको छैन।

निराश छु कहिलेकाहीँ, तर आशाविहीन भएको छैन।

प्रश्नहरू धेरै छन्, तर देशप्रतिको विश्वास अझै सकिएको छैन।

सायद यही नै मेरो पुस्ताको कथा हो।